Gleby Ziemi

Powrót do strony głównej


Proces glebotwórczy zaczyna się z chwilą wkroczenia organizmów , a głównie roślinności na powierzchniową wietrzejącą warstwę litosfery. Obejmuje on mineralizację materii organicznej , powstanie próchnicy , a także - wraz z wsiąkającymi i podsiąkającymi wodami  - związków   mineralnych i organicznych. Na przebieg procesu glebotwórczego mają wpływ różnorodne czynniki glebotwórcze , do których należą: klimat ,  wody  , organizmy żywe a także ukształtowanie powierzchni , rodzaj skały , działalność człowieka i czas oddziaływania na skałę wyżej wymienionych czynników.   

W wyniku procesu glebotwórczego , trwającego odpowiednio długo , powstaje gleba o wykształconym profilu , z wyraźnie zaznaczonymi poziomami zróżnicowania . Cechy poziomów zależą od rodzaju procesu glebotwórczego.

We wszystkich glebach występuje przypowierzchniowy poziom próchniczy, główne miejsce akumulacji próchnicy. Jej zawartość decyduje o żyzności gleby, tj. zdolności przekazywania substancji pokarmowych roślinom. Wsiąkające wody opadowe przyczyniają się do wypłukiwania lub rozpuszczania  składników pokarmowych i przenoszenie ich w głąb gleby. Przy intensywnie przebiegającym procesie wymywania , w glebie , poniżej poziomu próchniczego , powstaje warstwa zubożona w przyswajalne składniki pokarmowe, zwana poziomem wymywania (eluwialnym). Warstwa gleby , w której następuje odkładanie i nagromadzanie związków przenoszonych przez wodę wsiąkającą , a także podsiąkającą nazywa się poziomem wmywania (iluwialnym). Ta część zwietrzeliny skalnej lub skały , która nie podlega procesom glebowym , nazywa się skałą macierzystą

 

Istotny wpływ na przebieg procesów glebotwórczych wywierają warunki klimatyczne i związana z nimi roślinność naturalna. Od klimatu zależą między innymi : charakter zwietrzeliny , nawilgocenie gleby , okres i warunki wegetacji wody , przyrost masy biologicznej i tempo jej rozkładu. Rodzaj roślinności decyduje z kolei o odczynie ściółki i jakości rozkładającej się materii organicznej. Strefowe zróżnicowanie tych elementów środowiska prowadzi do powstania strefowych typów gleb.

 

Gleby strefowe

Typy Charakterystyka Występowanie na kuli ziemskiej Przydatność rolnicza
tundrowe tworzą się w klimacie subpolarnym, płytkie i słabo wykształcone ze względu na wieczną marzłość północne krańce Eurazji, od półwyspu Kolskiego po Kamczatkę i od Alaski po Labrador w Ameryce Północnej uprawy jęczmienia, ziemniaków i kapusty, inne w szklarniach
bielice tworzą się w klimatach umiarkowanie chłodnych na piaskach porośniętych lasami szpilkowymi; mają słabo rozwinięty poziom próchniczny i dobrze wykształcony poziom wymywania w postaci jasnej wstęgi kwarcowego pyłu i piasku na południe od gleb tundrowych- znaczne obszary Europy Środkowej i Północnej, szeroki pas na Nizinie Wschodnioeuropejskiej i w azjatyckiej części Rosji, północna część USA i na znacznych obszarach Kanady konieczne intensywne nawożenie, uprawa żyta, owsa, jęczmienia, ziemniakó i roślin pastewnych, pszenica w południowej części
brunatne i płowe występują w klimacie umiarkowanym o cechach oceanicznych pod pokrywą lasów mieszanych i liściastych; mniejsze procesy bielicowania, lepiej rozwinięty poziom próchniczny Europa Zachodnia i Południowa, Mandżuria, Korea i Japonia w Azji, Afryka Południowa, wschodnia Australia, północno- wschodnia część USA przy intensywnym nawożeniu wysokie plony roślin zbożowych, okopowych i przemysłowych
czarnoziemy powstają głównie w klimacie umiarkowanym na lessach, przy udziale trawiastej i cebulkowej roślinności stepowej; wspaniale rozwinięty poziom próchniczny od Ukrainy po górny Irtysz, preria w środkowych stanach USA, pampa argentyńska, południowo- wschodnia Australia najżyźniejsze gleby- uprawa pszenicy, buraka cukrowego, bawełny; łatwo ulegają erozji
kasztanowe tworzą się w klimatach ciepłych i suchych, poziom próchniczny jaśniejszy o czerwonym zabarwieniu pochodzącym od tlenków żelaza na północ od M. Kaspijskiego i Aralskiego po Bałchasz, Wyżyna Mongolska, południowo- zachodnia Australia, Sudan i na północ od Kalaharii, część prerii w USA, południowa Argentyna przy odpowiednim nawodnieniu dają dobre plony, uprawa pszenicy
szaroziemy pustynne słabo rozwinięty poziom próchniczny lub całkowity jego brak ze względu na brak roślinnościi niedostatek wody, szybki rozkład próchnicy obszary pustynne w Azji Środkowej, Sahara w Afryce, wnętrze Australii nie nadają się do uprawy, nawodnione po dłuższym czasie wytwarzają glebę
czerwonoziemy, żółtoziemy, lateryty występują w klimacie gorącym wilgotnym, gdzie wietrzenie niszczy warstwę próchniczną przez nadmiar wody; są gęste, zbite, gliniaste lub ilaste o barwie czerwonej lub żółtawej Afryka Równikowa, Amazonia, Ameryka Środkowa, Indie, Północna Australia; gleby te zajmują około 25% powierzchni lądów trudne do uprawy, wymagają skomplikowanych zabiegów; uprawa kakao, drzew kauczukowych

Gleby astrefowe

Typy Charakterystyka Występowanie na kuli ziemskiej Przydatność rolnicza
rędziny rozwinięte na wapieniach, dosyć duży poziom próchniczny zalega bezpośrednio na skale macierzystej- brak pozostałych poziomów w klimatach umiarkowanych na wapieniach; w Polsce na Wyżynie Kieleckiej i Lubelskiej; w klimacie śródziemnomorskim powstaje "terra rosa" urodzajne, ale trudne do uprawy
aluwialne (mady) tworzą się współczaśnie wzdłuż dolin rzecznych, zwłaszcza w odcinkach ujściowych rzek; powstają z drobnego materiału naniesionego przez rzeki, bogate w próchnicę na obszarach delt, największe w Egipcie, Mezopotamii, Indiach i na Nizinie Chińskiej bardzo żyzne, nadające się do wszystkich upraw, często wymagają melioracji
bagienne mały przepływ wody i wysoko położone lustro wody gruntowej powoduje powstawanie nie rozłożonej torfowatej próchnicy w różnych obszarach na stosunkowo niewielkich przestrzeniach, większe obszary na Nizinie Zachodniosyberyjskiej mało urodzajne nawet po osuszeniu
czarne ziemie powstają na obszarach zarastających bagien, najczęściej po zanikających jeziorach, przy obniżonym poziomie wód gruntowych w różnych obszarach- największe w Afryce Środkowej, Indiach i Urugwaju, w Polsce na Kujawach bardzo urodzajne, ale trudne do uprawy- pszenica, burak cukrowy
górskie płytkie, pozbawione wyraźnego profilu, niszczone przez silne wietrzenie i zmywanie we wszystkich górach słabe, tylko możliwa hodowla; w dolinach owies i ziemniaki

 

Formacje roślinne

 

W danych warunkach ekologicznych - zależnych od klimatu , gleb , rodzaju skał podłoża , rzeźby terenu i stosunków wodnych- rośliny tworzą zbiorowiska odznaczające się charakterystycznym składem gatunkowym i postaciami oraz specyficznymi wymaganiami życiowymi. Są to formacje roślinne. Ze względu na na ich zależność od strefowych zmian warunków klimatycznych wyróżnia się strefowe formacje roślinne : leśne , sawannowe , bezdrzewne i pustynne.

Formacje leśne występują  w tych strefach klimatycznych , w których temperatura najcieplejszego miesiąca przekracza 10o C , a jednocześnie występują dostateczne ilości opadów. Niedostatek wilgoci prowadzi do powstania formacji bezdrzewnych , np. stepu , a w warunkach skrajnie suchych - do formacji pustynnych. Niskie temperatury są także przyczyną powstania pozbawionych roślinności pustyń ( pustynie zimne ) lub formacji bezdrzewnych , takich jak np. tundra. Występowanie niektórych formacji roślinnych jest ograniczone tylko do jednej sfery klimatycznej , np. tundra. Inne zaś formacje np. leśne , występują w kilku strefach. Wykazują wtedy znaczne zróżnicowanie w zależności od panujących warunków klimatycznych. Największa jest różnorodność formacji leśnych, począwszy od bujnych , zawsze zielonych , wilgotnych lasów równikowych po ubogą gatunkowo tajgę dalekiej północy.

W strefie klimatu równikowego , wybitnie wilgotnego , występują wilgotne zawsze zielone lasy równikowe , pod którymi rozwinęły się żółtoziemy , czerwonoziemy czerwono żółte gleby laterytowe. Lasy te charakteryzują się ogromną liczbą gatunków i różnorodnością postaci życiowych. Przeważają rośliny drzewiaste ( drzewa , liany ) , a wśród nich wiele drzew cennych : mahoniowe , kauczukowe , heban , balsa , kakaowiec i inne. Roślinność lasu tworzy układ wielowarstwowy , a najwyższa warstwa sięga 40 - 50 m.

W strefach klimatu podrównikowego występują różne typy lasów lub sawann oraz duża różnorodność gleb , np. czerwone laterytowe , czarne tropikalne , czerwonobure. W klimacie monsunowym tej strefy i przy dłuższej porze suchej występują lasy zrzucające liście w porze suchej , a pod nimi tworzą się czerwone gleby laterytowe. W miarę dalszego zmniejszania się opadów i większej ich nieregularności , lasy stają się coraz niższe i rzadsze. Przy niskich i nieregularnych opadach lasy te przechodzą w kolczaste zarośla , nazwane w Afryce buszem , w Australii - skrubem , w Ameryce Południowej katingą (caatinga). Sawannę , formację charakterystyczną dla strefy podrównikowej , porastają przede wszystkim różne gatunki traw i roślin zielonych oraz mniej liczne gatunki drzew i krzewów , które rosną pojedynczo , grupami lub tworzą zagajniki. Korony drzew mają często kształt parasola. W porze deszczowej roślinność bujnie się rozwija , natomiast w porze bezdeszczowej - zasycha. W miarę jak roczne sumy opadów maleją , sawanny zmieniają się z wysokich i wilgotne , przez niskie , do ciernistych pustynnych. Bogatsza roślinność utrzymuje się w dolinach drzew. Są to w wilgotniejszym obszarze lasy galeriowe , zbliżone składem gatunkowym i wyglądem do lasów równikowych.

Gleby tej strefy są użytkowe rolniczo , zazwyczaj ekstensywnie , pod uprawę ryżu , trzciny cukrowej , manioku , kawy , bananów , ananasów , bawełny.

W klimacie zwrotnikowym skrajnie suchym występują pustynie o bardzo skąpej roślinności , nigdzie nie tworzącej zwartej pokrywy. Na pustyniach najczęściej brak gleby lub są to gleby bardzo prymitywne , czasem zasolone

W strefie podzwrotnikowej , w warunkach klimatu śródziemnomorskiego , typową roślinnością są twardo listne lasy i zarośla  , przez cały rok zielone , rosnące na glebach brązowych (cynamonowych). Występują tu : oliwka , dąb korkowy , sosna śródziemnomorska , palmy , krzewy laurowe , bukszpany , oleandry. Zniszczone lasy dębowe , charakterystyczne dla tej strefy , zostały zastąpione przez twardo listne zarośla zwane makią w rejonie śródziemnomorskim i chaparral w Ameryce Północnej. W strefie podzwrotnikowej uprawia się winorośl , oliwki i rośliny cytrusowe. W klimacie monsunowym tej strefy występują bujne lasy monsunowe z licznymi stale zielonymi gatunkami. W podszyciu rosną liczne krzewy i gęste bambusy.

W strefach klimatu umiarkowanego ciepłego w zależności od wilgotności występują : 

W strefie lasów zrzucających liście na zimę , w zasięgu klimatu oceanicznego , w Europie występują lasy liściaste z bukami , a dalej na wschód - w miarę zwiększania się kontynentalizmu klimatu - kolejno : lasy mieszane z grabem , lasy z dominacją dębu szypułkowego i lipy drobnolistnej. Na północnej granicy tych lasów mogą występować lasy mieszane liściasto - iglaste. Gleby brunatne , występujące w tej strefie , rozwinęły się na utworach zasobnych w węglan wapnia ( np. na glinach morenowych ) i odznaczają się wysoką urodzajnością. Lasy mieszane - przy zwiększającym się kontynentalizmie klimatu - przechodzą w stepy lesiste. Są to najczęściej dąbrowy i płaty stepu łąkowego , pod którymi wykształciły się żyzne szare gleby leśne i czarnoziemy ( pod roślinnością stepową ). Gleby te w dużym stopniu znajdują się pod uprawą.

Roślinność stepowa , składająca się głównie z roślin zielnych , rozwinęła się w klimacie kontynentalnym umiarkowanie suchym. Na utworach zasobnych w wapń , a zwłaszcza na lessach , pod roślinnością stepową rozwinęły się czarnoziemy ; należą do najżyźniejszych gleb ze względu na dużą zawartość próchnicy ( 6 - 8 % , a nawet do 20 % ) i mineralnych składników pokarmowych , jak również doskonałą strukturę i korzystne warunki wodno - powietrzne. Na czarnoziemach uzyskuje się wysokie plony wartościowych roślin uprawnych ( pszenica , buraki cukrowe , rośliny przemysłowe ).

Na południe od stepów wilgotnych , przy mniejszych opadach , rozwinęły się suche stepy ostnicowe o roślinności niższej i mniej zwartej. Leżące pod nimi gleby kasztanowe , o charakterystycznej kasztanowej barwie poziomu próchniczego odznaczają się dość wysoką zasobnością w składniki pokarmowe. Mogą być wykorzystywane rolniczo , nawet bez nawodnień , pod uprawę takich roślin , jak pszenica , kukurydza , proso , rośliny oleiste oraz pod bawełnę.

W klimacie skrajnie kontynentalnym tej strefy , na utworach lessowych lub piaszczystych - pod roślinnością bylicowo - ostnicową o niepełnym zwarciu - występują buroziemy , a na pustyniach gleby szarobure. Wartość użytkowa gleb półpustyń i pustyń , jest bardzo niska , m.in. ze względu na na zasolenie. Buroziemy znajdują się przeważnie pod pastwiskami ( hodowla owiec , bydła ). Przy nawadnianiu i jednoczesnym odsalaniu mogą być brane pod uprawę warzyw i roślin zbożowych.

W klimacie umiarkowanym chłodnym występuje strefa lasów iglastych ( tajga ). Panują tu zimozielone świerk , jodła , sosna oraz zrzucający igły na zimę modrzew. Domieszkę stanowią gatunki drzew zrzucających liście na zimę - brzoza , wierzba i topola. Warstwę runa tworzą głównie krzewinki z rodziny wrzosowatych oraz mszaki i porosty. W strefie tej na utworach lodowcowych i wodnolodowcowych rowinęły się gleby bielicowe. Są to gleby mało żyzne , ubogie w próchnicę ( ok. 1% ) , zakwaszone.

W strefie okołobiegunowej , w klimacie subpolarnym , występuje tundra. Jest to formacja roślinna charakteryzująca się bardzo niskim wzrostem roślin. Wśród nich licznie występują wieloletnie krzewinki - wierzba polarna , brzoza karłowata oraz zawsze zielone borówka i brusznica. Przeważają jednak mchy i porosty. Tundra porasta tereny pokryte wieloletnią zmarzliną. Gleby tundrowe są kwaśne , ubogie , często oglejone. Rolnictwo w strefie tundry jest bardzo ograniczone. Tundra jest wykorzystywana głównie jako pastwiska dla reniferów.

W klimacie polarnym występują pustynie lodowe. Roślinność jest bardzo skąpa , przeważają mchy i porosty. Gleby tej strefy należą do prymitywnych , są bardzo płytkie i kamieniste.

 

PIĘTRA ROŚLINNOŚCI W RÓŻNYCH STREFACH KLIMATYCZNYCH

W górach , wraz ze wzrostem wysokości i piętrowo zmieniającymi się warunkami klimatycznymi , zmienia się również charakter roślinności. Układ pięter roślinnych ich skład gatunkowy nawiązują do roślinności występującej na danym kontynencie i w danej strefie klimatycznej.

 W górach strefy międzyzwrotnikowej dolne piętra tworzą górskie wilgotne lasy równikowe. Lasy górskie są bujne , bogate gatunkowe , z licznymi epifitami zwisającymi z gałęzi drzew. Występują w nich paprocie drzewiaste , palmy , bambusy. W występującym powyżej piętrze alpejskim spotyka się początkowo zarośla karłowatych drzew i krzewów , a wyżej zioła. Wraz z wysokością szata roślinna staje się coraz mniej zwarta. Górna granica występowania roślinności znajduje się na wysokości 4000 - 4500 m n.p.m. Powyżej występują pustynie lodowe z polami wiecznych śniegów i lodowcami. Rosną tu jedynie porosty pokrywające miejscami odsłonięte skały. W Andach tej strefy piętro alpejskie nazywa się paramo. Jest ono stale wilgotne , mgliste i chłodne. Tam gdzie jest mniej opadów w strefie zwrotnikowym i w centrum gór , powyżej górnej granicy lasów występuje formacja trawiasta zwana puną.

W klimacie umiarkowanym ciepłym dolne piętro tworzy las dębowy przechodzący wyżej w las bukowy z domieszką jodły ( regiel dolny ) i w bór świerkowy ( regiel górny ). Powyżej górnej granicy lasu , w piętrze alpejskim występują początkowo krzewy i drzewa karłowate (kosodrzewina ) a wyżej murawy alpejskie ( hale ). Granica wiecznego śniegu wyznacza górną granicę piętra alpejskiego. W występującym powyżej piętrze śnieżnym , na skałach nie pokrytych śniegiem początkowo występują fragmenty muraw alpejskich , a wyżej rośliny poduszkowe oraz mchy i porosty.

W strefie klimatów okołobiegunowych roślinność górska reprezentująca piętro alpejskie jest identyczna z roślinnością tundry.


Powrót do strony głównej